Stanisław Jankowski - architekt urbanista – pod każdą szerokością geograficzną warszawiak

Opracowanie: dr Kinga Nettmann-Multanowska

Ciekawie przeżył swoje dziewięćdziesięcioletnie życie. Potwierdzają to słowa jego wieloletniego przyjaciela Jana Nowaka-Jeziorańskiego, legendarnego „Kuriera z Warszawy”, który w pożegnaniu Stanisława Jankowskiego ps. „Agaton” napisał: „[jego życiorys] to wielka romantyczna przygoda człowieka zakochanego w Polsce i w Warszawie” (Nowak-Jeziorański, 2002, s. A11). Pisząc o Polsce i Warszawie, nie należy zapominać o dokonaniach Stanisława Jankowskiego, urbanisty, poza granicami kraju. Był cenionym ekspertem. Jest kilka miast i krajów na świecie, które mają mu coś do zawdzięczenia. „Pod każdą szerokością geograficzną i w każdych warunkach doświadczenia warszawskie były mi bardzo przydatne” – mówił w czteroodcinkowym filmie biograficznym (Dawno temu cichociemny, 1990, odc. 4). Spoczywa na Cmentarzu Ewangelicko-Augsburskim w Warszawie. Napis na nagrobku głosi: „Stanisław Jankowski żołnierz AK, cichociemny «Agaton», architekt urbanista”.

Urodzony w Warszawie

Kochał swoje miasto i mówił o tym otwarcie. Tu się urodził 29 września 1911 roku i tu zmarł 5 marca 2002 roku. Dzieciństwo i młodość spędził przy ul. Mokotowskiej 39 m. 7, i ten adres pozostał na zawsze „najbardziej jego” w Warszawie. Ojcem Stanisława był Czesław Jankowski adwokat i działacz społeczny, twórca polskiego skautingu, z zamiłowania varsavianista, a matką, Elżbieta Jankowska (de domo Śliwicka). Młody Jankowski był harcerzem, drużynowym 21. Warszawskiej Drużyny Harcerskiej (współtworzonej przez jego ojca). W 1929 roku zdał na Wydział Architektury Politechniki Warszawskiej (PW). Po skończeniu studiów w 1938 roku objął asystenturę u prof. Adolfa Szyszko-Bohusza (1938-1939) w Katedrze Projektowania PW, a wcześniej, w 1936 roku, trafił do pracowni Bohdana Pniewskiego, autora realizacji, które nadawały kształt ówczesnej Warszawie – stolicy niepodległego państwa.

Londyński „zrzutek”

Napaść hitlerowskich Niemiec na Polskę przyniosła mobilizację. We wrześniu 1939 roku Jankowski został skierowany do Ośrodka Zapasowego Artylerii Lekkiej nr 3 w Wilnie. Wzięty do niewoli przez Armię Czerwoną, uciekł. Przez Estonię, Skandynawię i Holandię w listopadzie dotarł do Francji. Tu wstąpił do Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie. Po kapitulacji Francji udał się do Wielkiej Brytanii. Otrzymał przydział do 1. Dywizjonu Artylerii Lekkiej w St. Andrews, niedaleko Glasgow, w Szkocji. Zgłosił się jako ochotnik do służby w okupowanej Polsce. Został przeszkolony jako oficer wywiadu, cichociemny, jeden z 316 członków elitarnej grupy spadochroniarzy przerzuconych na teren Polski w latach 1941-1944. „Wywalcz Jej [Polsce] wolność lub zgiń” – tą maksymą się kierowali. Zrzucony w okolicach Wyszkowa (ok. 60 km od Warszawy) w nocy z 3/4 marca 1942 roku, przebił się do stolicy. Otrzymał rozkaz zorganizowania Wydziału Legalizacji i Techniki Oddziału II (Informacyjno-Wywiadowczego) Komendy Głównej Armii Krajowej (KG AK). Zdaniem tej komórki było fałszowanie niemieckich dokumentów na potrzeby żołnierzy konspiracji, krążących po Polsce i Europie kurierów oraz Żydów ukrywających się poza gettem. 1 sierpnia 1944 roku stawił się do powstania warszawskiego. Jako dowódca plutonu „Agaton”, batalionu „Pięść”, Zgrupowania „Radosław” uczestniczył w walkach na obszarze całego miasta i wokół niego (Puszcza Kampinoska). Kilkakrotnie przechodził kanałami. Po złożeniu broni przez powstańców, jako jeniec wojenny z oficerami KG AK, dostał się do oflagu na terenie Niemiec. Do niewoli poszedł jako adiutant Naczelnego Wodza gen. Tadeusza Komorowskiego ps. „Bór”. Jankowski rozpoczął wojnę jako podporucznik, a zakończył w stopniu kapitana. Po uwolnieniu z oflagu, udał się do Wielkiej Brytanii. W lipcu 1946 roku ukończył roczne studium urbanistyczne „Civic Design” Polskiej Szkoły Architektury zorganizowane przy Liverpool School of Architecture: „Chciałem być jak najbardziej przydatny przy odbudowie Warszawy (…)” – wyjaśniał (Jankowski, 2019, s. 15).

Okres okupacji naznaczony był tragediami w jego życiu osobistym: rozstrzelanie ojca i brata w Palmirach (1940); śmierć w Auschwitz pierwszej żony Zofii, de domo Garlickiej, studentki architektury) i teściowej Zofii Garlickiej, lekarki-ginekolożki (1942), zaangażowanych w działalność konspiracyjną w komórce „Dorsze”, opiekującej się brytyjskimi jeńcami – zbiegami; a do tego długotrwała rozłąka z córką Magdaleną (ur. 1939).

Piękna robota urbanisty

W kwietniu 1946 roku na kongresie urbanistycznym w Wielkiej Brytanii spotkał kolegę z Warszawy. Ten namawiał go do powrotu do Polski i włączenia się w prace Biura Odbudowy Stolicy (BOS). Jankowski napisał do kierownictwa BOS-u. Dostał pozytywną odpowiedź. Wiedział, że może wracać. „W ówczesnych, pojałtańskich nastrojach panujących na emigracji w Londynie powrót do kraju będącego pod rządami Stalina i jego polskich marionetek był uznawany za wyłom w solidarnym froncie odmowy i bojkotu wasalnego reżimu komunistycznego – pisał Nowak-Jeziorański. W naszych rozmowach doszliśmy jednak do stanowiska, że trzeba grać na dwóch fortepianach. Potrzebna jest obecność Polaków w obozie zachodnim, ale miejsce architektów i lekarzy jest w Polsce” (2002, s. A11). Jankowski przybył do Gdańska polskim statkiem repatriantów 8 września 1946 roku. Na nadbrzeżu czekała na niego jego powstańcza miłość, łączniczka komórki AK „Agaton” „Krystyna” – Hanna (de domo Woyzbun), którą poślubił miesiąc później (Jankowscy doczekali się wspólnie trójki potomstwa – Michała, ur. 1947, zm. 2015; Piotra, ur. 1949 i Hanny, ur. 1953). Tydzień później pracował już w BOS-ie, zatrudniającym ponad 1400 specjalistów różnych dziedzin. Dostał przydział do Pracowni Planu Ogólnego. Włączył się w prace PW (do 1949 roku był starszym asystentem Katedry Urbanistyki). Do Polski przywiózł zakupione w Anglii książki o tematyce architektonicznej i urbanistycznej – ponad sto tomów, które przekazał do bibliotek Wydziału Architektury PW i Publicznej Biblioteki Technicznej. Jako pracownik BOS-u został współtwórcą sztandarowych realizacji okresu powojennego (w latach 1949-1951 roku kierował Pracownią Planu 6-letniego) – trasy W-Z (1947-1949; współautorzy Jan Knothe, Józef Sigalin, Zygmunt Stępiński; konstruktor Stanisław Hempel), Marszałkowskiej Dzielnicy Mieszkaniowej (MDM) (1950-1952; współautorzy Jan Knothe, Józef Sigalin, Zygmunt Stępiński), gmachu Ministerstwa Rolnictwa i Reform Rolnych (obecnie Ministerstwo Rolnictwa, 1951-1955 wraz z Janem Knothe, Jerzym Grabowskim oraz Jerzym Czepkowskim, Jerzym Jezierskim i Zofią Krzewińską), także planów zagospodarowania przestrzennego Warszawy, tworzonych w Pracowni Urbanistycznej Warszawy, a potem Biurze Planowania Rozwoju Warszawy. Przeszedł na emeryturę w 1977 roku. Przez niemal trzydzieści lat pracował nad odbudową i rozwojem Warszawy, i jak pisał we wspomnieniach, nigdy nie wyobrażał sobie „piękniejszej roboty” (Jankowski, 2019, s. 620). Aktywny zawodowo na emeryturze – został współautorem Traktu Pamięci Męczeństwa i Walki Żydów w Warszawie Umschlagplatz (1988–1989; wspólnie z Hanną Szmalenberg, Zbigniewem Gąsiorem i Markiem Moderau).

By nie przynieść wstydu Warszawie…

Zagraniczna kariera Jankowskiego, jako fachowca (biegle znającego język angielski), rozpoczęła się od pracy w Iraku (1960-1962). Geopolityczne uwarunkowania tamtego, zimnowojennego czasu spowodowały, że kraje postkolonialne Afryki i Bliskiego Wschodu, podążały drogą urbanizacji, uprzemysłowienia i modernizacji na sposób wypracowany w bloku wschodnim. Polska metodologia była ceniona, gdyż bardziej niż w przypadku zachodnich biur projektowych, bazowała na empirycznym, interdyscyplinarnym i etapowym podejściu do planowania miast i regionów. Na bazie umowy dwustronnej podpisanej w 1959 roku, wyruszyła do Bagdadu pierwsza grupa polskich urbanistów (Stanek, 2020, s. 179). Pracowali jako doradcy w irackich urzędach i ministerstwach. W tej kilkuosobowej grupie znalazł się i Jankowski. Pierwszy stworzony przez nich plan, przyjęty przez miejscowe władze, to plan rozwoju Mosulu. Jednocześnie Jankowski był współautorem planów ogólnych i regionalnych kilku innych irackich miast, m.in. Basry i Kerbali. Pełnił też funkcję głównego urbanisty Bagdadu. Przed Polakami pracowały w Iraku zachodnie ekipy, m.in. Greków i Brytyjczyków: „(…) jedno wiem na pewno: im lepiej poznawałem rozwiązania angielskie i greckie, tym bardziej rósł mój szacunek do polskiej urbanistyki” – pisał Jankowski w relacji prasowej (Jankowski, 1962, s. 11). I rzeczywiście plany ogólne Kerbali (Grecy/ Doxiadis Associates), Mosulu (Brytyjczycy/ Raglan Squire) i Basry (Brytyjczycy/ Max Lock) na prośbę miejscowych władz były zmieniane przez Polaków lub zastępowane nowymi (Stanek, 2020, s. 179). W 1961 roku Miastoprojekt-Kraków (projektant Nowej Huty) wygrało międzynarodowy przetarg na plan ogólny Bagdadu (Master Plan of Baghdad). Dwa plany ogólne – z 1967 i 1973 roku współtworzyli Polacy.

W 1963 roku trzęsienie ziemi zniszczyło Skopje (wówczas stolicę Socjalistycznej Republiki Macedonii w składzie jugosłowiańskiej federacji; dziś stolica Macedonii Północnej). Stanisław Jankowski i Adolf Ciborowski, Naczelny Architekt Warszawy, wyruszyli do miasta sześć tygodni po tragedii, by omówić zakres polskiej pomocy – w tym pomoc warszawskich urbanistów. Wkrótce także Organizacja Narodów Zjednoczonych (ONZ), w świetle skomplikowanej sytuacji międzynarodowej i trudnej sytuacji ekonomicznej samej Jugosławii, włączyła się do odbudowy na niespotykaną skalę – powstał Skopje Urban Planning Project. Polacy, na prośbę Jugosłowian, kreślili alternatywę dla grecko-jugosłowiańskiego koncepcyjnego planu odbudowy miasta, powstającego w ramach ONZ-owskiego planu pomocy. Robili to woluntarystycznie, w Warszawie, a pracom Zespołu Skopje przewodził Jankowski, wówczas zastępca kierownika Pracowni Urbanistycznej Warszawy. Na konferencji w Ochrydzie w lipcu 1964 roku referował go po angielsku. Plan zdobył uznanie zagranicznych ekspertów. Polskim urbanistom udało się wejść do ONZ-owskiego projektu. Zespołowi Skopje, który współtworzył plan ogólny miasta (Skopje Master Plan, 1964-1965) szefował również Jankowski. Ciborowski został dyrektorem Projektu planu Skopje z ramienia Funduszu Specjalnego ONZ (ang. Manager of the United Nations Special Fund Skopje Urban Planning Project). W grudniu 1965 roku, opuszczając Skopje, Jankowski pisał do kolegi urbanisty, Wojciecha Suchorzewskiego: „W kwietniu 1964 roku rozpoczęliśmy wspólnie prace nad studium koncepcyjnym Planu Ogólnego Skopje. Miała to być alternatywa do opracowania, które ONZ zlecił uprzednio firmie Doxiadis [Doxiadis Associates] przy współpracy z Pracownią Urbanistyczną Skopje [Instytut Urbanistyki i Architektury]. Mieliśmy mało czasu i dużo emocji. Chcieliśmy jak najbardziej pomóc Skopje i nie przynieść wstydu Warszawie. Udało się. Nasze studium stało się podstawą do dalszych opracowań Planu Ogólnego” (Nettmann-Multanowska, 2022, s. 271). Zasługi Polaków w tym projekcie są nie do przeceniania. Wpłynęli znacząco na układ miasta. Uczestnictwo Polaków w pracach w Skopje zmieniło zawodowy los każdego z nich i skierowało polską urbanistykę na nowe, międzynarodowe tory. Odtąd polskie „mózgi” były wykorzystywane w wielu ONZ-owskich przedsięwzięciach. Polacy stali się cenionymi uczestnikami operacji na całym świecie.

Kiedy w 1970 roku miasto Chimbote w Peru zostało dotknięte podobną do skopijskiej tragedią, Peruwiańczycy zaproponowali ONZ zatrudnienie w projekcie Polaków i Macedończyków – tych samych, którzy wcześniej pracowali w Skopje. Jankowski dołączył do zespołu, który tworzył plan odbudowy miasta (1971-1972). Podjął m.in. próby opracowania koncepcji kształtowania i ochrony środowiska zanieczyszczonego miasta i regionu (przemysłowy boom lat 60. spowodował zanieczyszczenie wód i powietrza na niespotykaną skalę; problem pozostaje do dziś aktualny).

Potem jeszcze wielokrotnie uczestniczył w międzynarodowych przedsięwzięciach: jako konsultant Centrum Narodów Zjednoczonych ds. Osiedli Ludzkich w projektach planów miejscowych i regionalnych (1964-1983); jako ekspert Międzynarodowego Czerwonego Krzyża w Genewie ds. budownictwa Indochina Operation Group (1974) – opracowującej wytyczne dla budowy prefabrykowanych domów dla ofiar bombardowań (Wietnam Północny; 1973-1975); jako konsultant „Miastoprojektu-Kraków” ds. programu mieszkaniowego General Housing Programme for Iraq (Irak; 1976-1977); czy jako kierownik pracowni (generalny projektant) Planu ogólnego Nikozji, miasta podzielonego na dwie części – grecką i turecką – „martwą” strefą buforową, Nicosia Master Plan, na zlecenie United Nations Development Programme (UNDP) (Cypr; 1982-1983). Plan ten zakładał współpracę urbanistów greckich i tureckich. Opracowanie to wydano później w formie monografii Nicosia Master Plan. A Landmark for Future Cyprus [wyd. UN Centre for Human Settlements (Habitat), 1988], jako wytyczne dla rozwoju całego Cypru.

 

Bibliografia:

Jankowski Stanisław, Warszawski architekt w biblijnym raju, „Stolica” 1962, nr 50-51, s. 10-11.

Jankowski Stanisław, Z fałszywym ausweisem w prawdziwej Warszawie. Wspomnienia cichociemnego. Wyd. V (poprawione i uzupełnione); wstęp Tomasz Szarota, Bellona i Narodowe Centrum Kultury, Warszawa 2019.

Nettmann-Multanowska Kinga, Warszawa rysuje Skopje, Fundacja Centrum Architektury, Warszawa 2022.

Nowak-Jeziorański Jan, Romantyczna przygoda człowieka zakochanego w Polsce: Stanisław Jankowski, Agaton (1911-2002), „Rzeczpospolita” z 8 marca 2002, s. A11.

Stanek Łukasz, Architecture in Global Socialism: Eastern Europe, West Africa, and the Middle East in the Cold War, Princeton University Press, 2020.

Dawno temu cichociemny [odcinek 4], reż. Ludwik Perski, TVP i WFDiF, Warszawa 1990.

Wybrane publikacje i opracowania autorstwa Stanisława Jankowskiego (chronologicznie):

Sześcioletni plan odbudowy Warszawy [referat Bolesława Bieruta z 1949 roku wydany w formie albumu], Spółdzielnia Wydawniczo-Handlowa „Książka i Wiedza”, Warszawa 1950 [układ i opracowanie Stanisław Jankowski]

MDM -Marszałkowska 1730-1954, Czytelnik, Warszawa 1955

Warszawa odbudowana, wraz z Adolfem Ciborowskim, Wydawnictwo „Polonia”, Warszawa 1962

Warszawa 1945 i dziś, wraz z Adolfem Ciborowskim, Wydawnictwo Interpress, Warszawa 1971

Warszawa – miasto, które nie zgodziło się umrzeć (Warsaw – the city which refused to die); „Habitat”, Konferencja Organizacji Narodów Zjednoczonych na temat Osiedli Ludzkich (Vancouver, Kanada, 31 maja – 11 czerwca 1976) [autorzy filmu Stanisław Jankowski i Franciszek Fuchs]; Instytut Kształtowania Środowiska; przy współudziale Ministerstwa Administracji, Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska, Warszawa 1976

Z fałszywym ausweisem w prawdziwej Warszawie. Wspomnienia 1939-1946. T. 1-2; wstęp Eugeniusz Duraczyński, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1980. [wydanie I]

Odbudowa miast zniszczonych przez wojnę i trzęsienia ziemi; Międzynarodowy Kongres w Gratz, Austria (11-16 maja 1994). [referat]

Ponadto Stanisław Jankowski był autorem artykułów prasowych i felietonów o tematyce warszawskiej i powstańczej (w prasie polskiej, w tym czasopismach emigracyjnych, i zagranicznej), scenariuszy filmów i wystaw; gawędziarzem – gościem audycji radiowych i telewizyjnych; przewodnikiem po Warszawie zagranicznych gości, m.in. premiera Indii Jawaharlala Nehru (1955), amerykańskiego pisarza Johna Steinbecka (1963), czy prezydenta Francji Charlesa de Gaulle (1967); bohaterem filmu biograficznego Dawno temu cichociemny [4 odcinki], reż. Ludwik Perski, prod. Telewizja Polska (TVP) i Wytwórnia Filmów Dokumentalnych i Fabularnych (WFDiF) w Warszawie (1990) [film dostępny jest w zasobach VOD https://vod.tvp.pl/website/dawno-temu-cichociemny,43715891#]

Ważniejsze ordery i odznaczenia oraz upamiętnienia:

Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari V klasy (1944); Krzyż Walecznych (1944, dwukrotnie); Order Sztandaru Pracy II klasy; Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski; Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski; Krzyż Armii Krajowej; Złota Odznaka Odbudowy Warszawy; Srebrna Odznaka SARP (1977); Srebrny Medal Miasta Skopje;  tytuł Honorowego Członka Urbanistów Polskich (1986); tytuł Honorowego Obywatela Warszawy (1995); patron skweru Stanisława Jankowskiego „Agatona” w Warszawie (dzielnica Powiśle; 2009); patron szczepu harcerskiego 211. Warszawskich Drużyn Harcerskich i Gromad Zuchowych Związku Harcerstwa Polskiego (2015); patron auli w Centrum Personalizacji Dokument w MSWiA (2017); pomnik na rogu ulicy Browarnej i Karowej na skwerze jego imienia (odsłonięcie 2020; autor prof. Antoni Janusz Pastwa).